مدرسه فخریه سبزوار قدیمی ترین مدرسه ایران

شهردیرینه های پایدار یکی دیگر از صفات سبزوار است که به دلیل وجود صدها اثر ارزشمند تاریخی و فرهنگی از گذشته های دور ، به این شهر اطلاق شده استیکی از این آثار کهن ، قدیمی ترین مدرسه ایران بعد از ظهور اسلام است که با پیشینه ای در حدود ۱۱۰۰ سال در یکی از خیابان های مرکزی سبزوار واقع شده و گفته می شود که توسط فخرالدوله دیلمی یکی از حاکمان شیعه ایران در قرن چهارم هجری در این شهر بنا شده و در نتیجه مدرسه فخریه سبزوار حتی از مدارس مشهور نظامیه نیز که در قرن پنجم هجری در شهرهای مختلف ایران بزرگ از جمله در بغداد ، اصفهان ، مرو، هرات ، ری ، خرگرد خواف ، نیشابور ، آمل و …ساخته شد ، قدیمی تر است.

البته عده ای به اشتباه گمان می کنند ، مدارس نظامیه اولین مدارس ایران بعد از ورود اسلام هستند و میان تمام نظامیه های ایران قدیم مدرسه نظامیه بغداد (پایتخت امروزی کشورعراق) را اولین مدرسه اسلامی ایران می دانند که این موضوع هر چند صحت ندارد اما به دلیل شهرت بالای نظامیه بغداد و فراوانی مدارس نظامیه در سایر شهرهای ایران رواج یافته است.(منبع)اما طبق منابع تاریخی ، مدت ها قبل از تأسیس نظامیه ها در ایران ، مدارس دیگری نیز تأسیس شده است که فخریه سبزوار قدیمی ترین آن هاست.مدرسه فخریه ، فخر ایران و اسلام است . این مدرسه فخر ایرانیان است به خاطر وجود علم آموزی و سیستم زیبای علمی در ۱۱۰۰ سال پیش و جالب اینجانست و این ارزشمند است که این مدرسه ۱۱۰۰ سال است که زنده و پویاست و این بسیار ارزشمند است که یک نهاد اموزشی ۱۱۰۰ سال در حال پویایی و زندگی باشد. در کشورهای دیگر مثل انگلستان دانشگاهی مثل کمبریج با داشتن چند صده قدمت اکنون بسیار با اعتبار و شناخته شده اند در حالی که بسیار کمتر از مدرسه فخریه سبزوار قدمت دارند . مدرسه فخریه با سن و سال ۱۱۰۰ سال یکی از قدیمی ترین مراکز آموزشی دنیاست که بیشتر از بسیاری از مدارس و دانشگاه های دنیا زنده است و در حال زندگی و پویایی است.این مدرسه که به دلیل قرارگرفتن در نزدیکی میدان دروازه عراق سبزوار در منابع تاریخی به مدرسه دروازه عراق هم شهرت دارد بعد از سپری شدن چندین قرن از تأسیس آن درکهن شهر شیعه ایران ، همچنان با همان کاربری اولیه یعنی به عنوان مدرسه علوم دینی به فعالیت خود ادامه می دهد ، همینک قدیمی ترین حوزه علمیه خراسان نیز محسوب می شود.
مدرسه فخریه یا همان مدرسه دروازه عراق سبزوار که علمای بزرگی نظیر علامه امین الاسلام شیخ طبرسی دانشمند برجسته جهان تشیع و مولف تفسیر ارزشمند مجمع البیان برای مدتی در آن تدریس و سکونت داشته اند ، در طول تاریخ طولانی خود تا کنون چندین مرتبه مرمت شده و در دوران معاصر در جریان احداث خیابان بیهق بخش هایی از این مدرسه تخریب شده است. با این حال اساس بنا هنوز پای برجاست و در قسمت های باقی مانده تغییراتی اساسی نسبت به معماری اولیه پیدا نکرده است.h

استاد پیرنیا پدر معماری سنتی ایران در پژوهشی که دربارهٔ مدارس سنتی ایران انجام داده است، مدرسه فخریه سبزوار را به شرح زیر توصیف کرده‌است:
قدیمی‌ترین مدرسه که تا بحال چند بار بازسازی شده‌است مدرسه فخریه سبزوار در شهر شیعه‌نشین سبزوار می‌باشد.
این مدرسه در خیابان بیهق سبزوار که بزرگترین خیابان تاریخی کشور است قرار دارد . اصل مدرسه از زمان فخر الدوله دیلمی است و با وجود اینکه بازسازی شده است ولی شکل کلی اولیه را دارد ، اتاقهای آن که در حال حاضر دراز هستند تناسب منطقی ندارند. ابعاد آن چیزی در حدود ۱ متر در ۵/۲ متر است که نشان می دهد پستو یا ایوانچه یا هر دو را داشته است . در چهار گوشه آن ، مسجد ، مدرس ، کتابخانه و سرویس ها قرار گرفته اند . هشتی آن به دو راهرو را داشته که وارد محیط می شده است.

گفتنی است مدرسه فخریه سبزوار بعد از میدان دروازه عراق و در حاشیه خیابان بیهق غربی قرارگرفته است و یکی از چند حوزه علمیه فعال این شهر محسوب می شود.

نحوه دسترسی به مدرسه فخریه آدرس : شهر سبزوار، حدفاصل بین میدان دروازه عراق و چهارراه بیهق، مدرسه فخریه

seeiran.i

 

آتشکده میر مظفر

آتشکده میر مظفر کهن‌ترین اثر معماری بخش خوشاب که تقریبا تخریب شده و بقایایی از آن بجای مانده ، آتشکده ای در روستای «بابا لنگر» است که با توجه به شواهد معماری مربوط به پیش از اسلام می‌باشد. این آتشکده بر بالای کوهی مرتفع از رشته کوه اثقلان مشرف به دشت‌های اطراف آن واقع شده است. مصالح بنا از سنگ و ملات آن ساروج است. فاصله آن از شهر سلطان‌آباد ۳۵ کیلومتر و از شهر سبزوار ۷۵ کیلومتر می‌باشد. در دیوارهای این آتشکده فسیلهایی با قدمت ۱۰۰ میلیون سال دیده میشود. این فسیلها در اطراف آتشکده بسیار دیده میشوند. آتشکده به شکل چهار طاقی بر روی پشته ای سنگی با بلندی در حدود دویست متر قرار دارد و مصالح به کار رفته در آن لاشه سنگ است که با ملات گچ بر روی هم استوار شده اند.
seeiran.ir

کوههای مینیاتوری یا مریخی سبزوار

این کوهها که شبیه به کوههای مینیاتوری یا مریخی هستند و به دلیل روند فرسایشی منحصر به فردشان، بدبوم یا بدلند هم نامیده می‌شوند در ۳۵ کیلومتری شرق سبزوار در رسوبات نئوژن در مسیر روستای فشتنق قرار دارد. زمینها و بلندی‌هایی که در برابر فرسایش به این شکل در آمده است یکی از زیبایی طبیعی را در منطقه شرق ایران رقم می زند. حساسیت شدید خاک در برابر فرسایش این پدیده زیبا را ایجاد کرده است.وقتی در سطح کشور، سخن از کوههای مینیاتوری به میان می آید ناخودآگاه کوه‌های مینیاتوری یا مریخی چابهار به ذهن می رسد. کوه‌هایی با ساختار و شکل ویژه در فاصله ۴۰ تا ۵۰ کیلومتری بعد از شهر چابهار، در مسیر گواتِر در سمت چپ جاده است که به دلیل نوع و وضعیت فرسایش و گونهٔ رسوبی خاص، اشکالی شبیه به ناهمواری‌های سطح مریخ ایجاد کرده است. رسوبات آهکی بقایای بدن جانداران دریایی (سخت‌پوستان و ماهی‌ها) به همراه ماسه و خاک رس، مواد اصلی تشکیل‌دهندهٔ رسوبات این کوه‌ها است.در نمونه سبزوار اکثر جنس این کوههای مریخی رسوبات مارن با تناوب گچ و نمک می باشد که به شکل زیبایی تنوع رنگ را به کوهها داده است. این تنوع رنگی جلوه خاصی را به کوههای مریخی سبزوار داده است و در نوع خودش منحصر به فرد.تحقیقات در این زمینه می تواند کامل تر شود و یکی از ژئومورفوسایت های مهم کشور برای ژئوتوریسم معرفی گردد.

seeiran.ir

آرامگاه بقراط

حاج محمد حسن بقراط فرزند حاج محمد تقی از دانشمندان زمان خود بوده و شعر نیز می سروده و تخلص وی در سروده هایش «فانی» بوده است.

او در سال ۱۲۴۰ خورشیدی در سبزوار زاده شد و در سال ۱۳۳۳ در ۸۳ سالگی درگذشته است. همچنین علاوه بر شعر، در علم طب نیز دستی داشته است و بیماران را با داروهای گیاهی و دستورات پزشکی درمان می کرده است.

موزه مردم شناسی سبزوار

مردم شناسی سبزوار یکی از موزه های استان خراسان رضوی است که در ضلع غربی میدان کارگر شهر سبزوار قرار دارد. این موزه در محل کاروانسرای فرامرزخان که از بناهای تاریخی (دوره قاجاریه) سبزوار می باشد راه اندازی شده است. بنای مزبور با ساختار محور فرهنگی امروزه در ضلع غربی میدان کارگر و به فاصله نزدیکی از آرامگاه حاج ملا هادی سبزواری و مقبره بقراط واقع گردیده و ورودی آن از ضلع جنوبی و از طریق یک هشتی به ایوان جنوبی منتهی می گردد.علاوه بر چهار ایوان اصلی غرفه هایی نیز مشرف بر حیاط مرکزی ساخته شده و بخش غربی بنا با فضای وسیع خود کاربری اصطبل را داشته است. هشتی ورودی کاروانسرا دو طبقه بوده و تزئینات عمده معماری آن منحصر به کاربرد طرح های هندسی با استفاده از نقاشی اخرائی بر روی آجر است. این بنا به موجب وقفنامه ای در سال ۱۲۱۹ ق توسط « حاجی فرامرز خان» از باغان سبزوار که در زمان ناصر الدین شاه قاجار سمت سرتیپی داشته است به انضمام یک باب آب انبار مجاور،برای رفاه زائرین حضرت رضا(ع) در بیرون از دروازه نیشابور و در کنار شاهراه خراسان بنیان گردیده است.بازدید از موزه مردم شناسی سبزوار سفری است خاطره انگیز به گذشته برای معرفی گوشه هایی از آداب و رسوم و مشاغل و حرفه های سنتی این ناحیه که باید آنها را برای آیندگان حفاظت و صیانت نمود.

نشانی: میدان کارگر – رباط فرامرزخان

امام زاده سلطان سید قریش سبزوار

اینجا مکان مکان مناسبی است برای توریست و گردشگران ورزشی و کوهنورد. همچنین به دلیل وجود امام زاده در بالای کوه، یکی از منحصر به فرد ترین امام زاده های کشور و جاذبه مذهبی در این منطقه قرار دارد. به طور پیوسته در مسیر، چشمه ها و رودها و فضای سبز بکر و زیبا وجود دارد که حالتان را جا می آورد و جالب است که در کنار آب چشمه هایش، مردم ظرف های مزین به آیات قران برای ثواب گذاشته اند که حاکی از احترام مردم به امام زاده و زائران است. پیوسته حدود سه ساعت تا امام زاده راه است، ولی اگر هدفتان زیارت نیست، زودتر هم می شود برگشت و از طبیعت و ورزش بهره برد.

حوض هشت پایه

حوض هشت پایه، قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین آب‌انبار شهر سبزوار است که در ضلع شمال شرقی تقاطع خیابان اسرار جنوبی و خیابان رضوی قرار دارد. این حوض با هندسه مستطیل شکل و طاق‌های چند ترک بر روی ۸ پایهٔ قَطور مربعی شکل به صورت مخزنی احداث شده است. اگرچه سنگ بنای آن را به دوران سربداریه نسبت می‌دهند اما هنوز ثبت آثار ملی ایران نشده و در دست بررسی است.
کاربری بنا تاکنون چندین بار تغییر کرده و سفره‌خانه و ورزشخانه از جمله کاربری‌های سابق آن است.


مصلی تاریخی سبزوار

مصلی تاریخی سبزوار بنایی است واقع در حاشیه شرقی شهر سبزوار که مربوط به سده ۸ ه. ق. است. این اثر در تاریخ ۲۷ دی ۱۳۵۵ با شماره ثبت ۱۳۱۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و مشتمل بر چهارتاقی اصلی (فضای مرکزی) با گنبدی بر فراز آن و ایوانی بزرگ در جلوی بنا است. مصلی تاریخی سبزوار در ابتدا خانقاه چند تن از بزرگان سربداریه بوده و بعدها به عنوان جایگاهی برای نمازهای اعیاد بزرگ مورد استفاده قرار گرفته است. این مکان نمازگاهی بوده است که مردم سبزوار از دیر زمان برای برگزاری نمازهای عیدین و جمعه بدان جا می‌رفته‌اند. شما می‌توانید با کلیک بر روی هر نام هر یک از این جاذبه‌ها، آدرس آن را روی نقشه مشاهده کنید.

مصلی شهر سبزوار در دوره سربداران احداث و اولین محلی است که در ایران نماز جمعه در آن بر پا شده است و اکنون به‌عنوان موزه نماز در ایران شناخته می‌شود و محل به دار آویخته شدن شیخ خلیفه سربدار به دست مغولان نیز است. اگر چه برخی صاحب‌نظران بنای مصلی را به دوره سربداران نسبت می‌دهند، اما شیوه ساختمانی آن قابل مقایسه با معماری دوران صفویه است.

بقعه امام زاده یحیی

این بنا در تقاطع خیابان اسرار و بیهق شهر سبزوار قرار دارد و مشتمل بر فضای داخلی گنبد دار، ایوان و مناره‌ها و دو فضای ارتباطی است. گنبد بقعه با کاشی‌های زیبای فیروزه‌ای رنگ پوشیده شده و نمای بنا از خیابان بیهق نیز با کاشی‌های بسیار نفیس آراسته شده است. گویا کهن‌ترین بخش بنا گنبد خانه آن است که با پلان مربع و به صورت چهار ایوانی به سبک ویژه معماری سده هشتم و هفتم ساخته شده است. تزیینات نمای بقعه در سال ۱۳۸۰ ه.ق نصب شده و فضای داخلی آن مزین به کاشی، گچ، سنگ و آینه کاری است. این مکان در حال حاضر به‌ عنوان یک زیارتگاه مورد احترام و توجه بوده و مکان تاریخی گردشگری نیز به شمار می‌آید. این اثر در تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۸۰ با شماره ثبت ۴۰۳۶ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

مسجد جامع سبزوار

مسجد جامع سبزوار یکی از قدیمی‌ترین مساجد سبزوار است که در دوره سربداران ساخته شده است. مسجد جامع سبزوار با مساحتی حدود چهار هزار متر مربع مشتمل بر ایوان‌های قبله، شمالی، صحن، شبستان و رواق در حاشیه جنوبی خیابان بیهق این شهر واقع است. در طرفین این قسمت شبستان‌های با طاق ضربی بلند همزمان با بنای ایوان جنوبی ایجاد شده است. در دالان سمت شرقی ایوان شمالی مسجد کتیبه‌هایی به صورت سنگ‌نوشته از دوران صفویه با تاریخ‌های ۹۷۹ و ۱۱۳۶ ه. ق درباره مراعات سکنه سبزوار و دستوری از شاه طهماسب صفوی ثبت است. از عمده تزیینات مسجد جامع سبزوار کاشی هفت رنگ و کاشی‌کاری خشتی است. این بنا ویژگی‌های معماری سده هشتم هجری را نشان می‌دهد. در دوره رضاشاه سردر این مسجد پس از پاره‌ای تغییرات در ساختار شهر و خیابان بیهق خراب شد و سپس به دست سید محمد اشراقی معمار بازسازی شد.

آتشکده خانه دیو

خانه دیو یک آتشکده و از بناهای معماری احتمالا دوران ساسانیان است. از این محل از دوران ساسانی تا دوره سلجوقی استفاده می‌شده و کاربردی آیینی داشته‌ است. نحوه تاق زدن آتشکده سبزوار در نوع خود منحصر به‌فرد است که پلان آن با پلان آتشکده تخت سلیمان در آذربایجان قابل مقایسه است. این بنا از بناهای جالب در روستای فشتنق است.

چارتاقی «خانه دیو» یکی دیگر از چارتاقی‌های منفرد ایران است که در کوهستان‌های دورافتاده شمال غربی سبزوار در استان خراسان و بر قله صخره‌ای سخت و صعب‌العبور جای دارد. چارتاقی خانه دیو یکی دیگر از نمونه‌های چارتاقی‌های منفرد در ایران با شکل متقارن چهار وجهی است. این گنبد و بخش‌های وسیعی از پایه‌ها و تاق‌ها به مرور زمان تخریب شده‌اند. چهار سوی بنا به مانند دیگر چارتاقی‌های منفرد ایران، چشم‌اندازی باز و بدون هیچگونه در یا پنجره و مانعی است. ویژگی‌های کالبدی و خصوصیات معماری و سازه بنا نشان می‌دهد که هم عصر با دیگر چارتاقی‌های منفرد ایران است و قدمتی در حدود ۲۰۰۰ سال دارد

خانه باغ اسکویی

باغ و عمارت موسوم به اسکویی در فاصله ۴ کیلومتری غرب شهر سبزوار و در روستای ابارش واقع است. مجموع مساحت این مکان ده هکتار بوده و عمارت آن در میان باغ ساخته شده است. عمارت مزبور در دو طبقه ایجاد گردیده و مشتمل بر طبقه زیر زمین مشتمل بر هشتی، حوضخانه، آب‌انبار، مطبخ، بادگیرخانه و … است. طبقه اول از فضاهایی مانند تالار ستون‌دار شرقی و شمالی، تالار پذیرایی، حجره‌های نشیمن و… تشکیل شده است. از جمله عناصر تزیینی این بنا می‌توان به آجرکاری‌های نمای بنا، گچبری قسمت‌های سر ستون‌ها، حوضخانه و نقاشی بر روی گچبری‌های حوضخانه اشاره کرد. قدمت این باغ و عمارت میان آن متعلق به دوره قاجار و مالک آن نیز خاندان اسکویی است.

رودخانه دلبر

رود دلبر به طول ۳۵ کیلومتر و شیب متوسط ۲/۳ درصد از دامنه های غربی کوه میمستان و دامنه های شرقی کوه النگ بید سرچشمه می گیرد.
سپس در مسیر جنوب غربی جریان یافته و دره زیبا و مشجر دلبر را بوجود می آورد.

دسترسی به آن از طریق جاده اصلی سبزوار به شاهرود و سبزوار به اسفراین میسر می باشد.
فضای سبز و ییلاقی در حاشیه دره رودخانه زمینه ساز اجرای طرح گردشگری رودخانه دلبر شده که مورد استقبال گردشگران زیادی قرار گرفته است.

 

مسجد خسرو شیر

زمان مطالعه : ۴ دقیقه  

در حوالی سبزوار روستایی قدیمی و زیبا وجود دارد که در آن مسجدی تاریخی به یادگار از دوران آبادانی این منطقه باقی‌مانده است. این مسجد در ۱۰۰ کیلومتری شمال غرب شهر سبزوار و در نزدیکی روستای خسروشیر واقع شده است.

در حال حاضر از این مسجد فقط ۲ دیوار جانبی ایوان آن باقی مانده است که در نوع خود یکی از شاهکارهای جالب معماری منطقه به حساب می‌آید. ارتفاع این دیواره‌ها‌ حدود ۶ متر و ضخامت آن ۲ متر است.

ایوان بنا رو به شمال است و شبستان‌های مسجد در ۲ طرف آن قرار می‌گرفته‌اند. در هر ضلع این ایوان ۲ ورودی تعبیه شده که به شبستان‌های اطراف منتهی می‌شده است. پوشش ایوان از بین رفته و امروزه فقط در ۲ محل، یکی در سردر ایوان و دیگری در قسمت عقبی، بقایای ۲ تویزه که به صورت باندهای جلو آمده است، گچبری و تزئینات دیده می‌شود. این گچبری در نوع خود بی‌نظیر است و به نحو هنرمندانه‌ای آیاتی از قرآن را با خطوط کشیده به صورت چندضلعی و دایره تزیین کرده‌اند.

نمای بیرونی ایوان با دیواره‌های جانبی خود به وسیله ۳ ردیف آجر برجسته به صورت ۳ طاق‌نمای عمودی سرتاسری درآمده و طاق‌نماهای آخری، قاب تزئینی قوس ایوان را تشکیل می‌دهد. قوس ایوان روی ۲ ستون رفیع با تزئینات گچبری شده بنا گردیده که این ستون‌ها در قسمت پایین تخریب شده‌اند و در قسمت‌های وسطی به صورت دایره با نقوش کنده‌کاری شده روی گچ، شامل ستاره‌های هشت‌پر و شانزده‌پر مزین شده است. تزئینات در قسمت بالاتر به صورت منشور درمی‌آید که این نقوش کنده‌کاری شده به صورت ۷ و ۸ دیده می‌شود. بالای این ستون‌ها یک سرستون تزئینی گچبری شده با نقوش ستاره‌ای‌شکل ریزتر قرار می‌گیرد و پاکار قوس ایوان را تشکیل می‌دهد.

در جانب غربی ایوان هنوز ۲ ورودی باقی مانده است که ورودی طرف شمالی دقیقا شبیه ورودی ضلع شرقی است که شرح نقوش آن داده شد.

این ورودی از نظر شیوه طاق‌زنی و تزئینات، مشابه سایر ورودی‌های بناست. فقط گچبری زمینه طاق‌نمای بالای قوس، به جای نقوش با رنگ کنگری، یک دایره تزئینی با ستاره چهارپر در بالای قوس و سایر قسمت‌های زمینه را لوزی و ذوزنقه‌های درهم پر می‌کند که شبیه دهانه یک کندوی عسل است.

این بنا در مهر ماه ۱۳۷۸ مورد مرمت قرار گرفته و نقوش آن تثبیت شده‌اند. محمد عبدالله‌زاده، باستان‌شناس سبزوار اظهار می‌دارد که در این مسجد عملیات پیگردی برای بازشناسایی محراب انجام داده است و در جریان این پیگردی مشخص شده که به دلیل قرار گرفتن بنا در مسیر سیلاب، شواهد معماری از بین رفته است.

در گذشته‌ هنگام بررسی و شناسایی بنا، چون مسجد مذکور به روستای خسروشیر نزدیک است نام این روستا را بر این مسجد نهاده‌اند. در صورتی که نام این مسجد، منار مسجد است.

در تاریخ بیهقی، صفحه ۴۳ آمده است: «پسر ابن ساسویه، یزدخسرو بود که خسروشیر جوین و خسروآباد بیهق و خسروجرد بنا کرده است».

مسجد خسرو شیر زیباترین معماری عصر ایلخانیان بوده است. از این مسجد در حال حاضر چیز عمده ای باقی نیست اما آنچه هست آنقدر زیبا ، متناسب و چشم نواز است که هر بیننده ای را به تحسین وا می دارد. تجلیات فرهنگی و هنری در جای جای این مسجد به چشم می خورد. این بنای آجری مسجدی بوده است دارای دو ایوان و نیز شبستانهای بزرگ و وسیعی که جمعیت زیادی ر ا در خود جای می داده است. بررسی هنر معماری در مسجد خسرو شیر نشان می دهد که معماری خراسان پس از حمله مغول ، در اوایل قرن ۸ دوباره احیا شده است. هنرمندان تازه نفس ، با ذوق و عاشق و شیفته زیبایی جای خالی پدران خود را در این رهگذر پر می کنند. جلوه های فنی ، فرهنگی و زیبایی های ناشی از اندیشه هنری در مسجد خسرو شیر دارای همان صلالت و ویژگیهایی است که در گنبد سلطانیه بکار رفته است آنچنانکه که می توان این دو اثر هنری را با هم مقایسه کرد.

1557 مسجد خسرو شیر

1558 مسجد خسرو شیر

1559 مسجد خسرو شیر

1560 مسجد خسرو شیر

1561 مسجد خسرو شیر

1562 مسجد خسرو شیر

1563 مسجد خسرو شیر